ارزش، فام، اشباع: ارزش از همه مهم‌تر است

آسمانی نقاشی کرده‌اید. آبی‌اش درست است، ولی در تابلو حفره می‌اندازد. مشکل آبی نیست: مشکل روشنی و تیرگی است. هر رنگ را می‌شود با سه کلمه توصیف کرد. اگر فقط یکی را به خاطر بسپارید، ارزش را به خاطر بسپارید.

سه کلمه برای توصیف یک رنگ

• ارزش: روشن است یا تیره؟ Tubomix به آن عددی از ۱ (مشکی) تا ۱۰ (سفید) می‌دهد و این عدد را کنار هر ترکیب نشان می‌دهد.
• فام: چه جور رنگی است؟ قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، بنفش، و همهٔ رنگ‌های بینشان.
• اشباع: تند است یا کدر؟ به آن شدت رنگ هم می‌گویند. قرمز کادمیوم تند است؛ سی‌ینای سوخته یک نارنجیِ مایل به قرمزِ کدر است.

این‌ها سه تنظیم جدا هستند. در رنگ، یک افزودن اغلب چند تا را با هم تغییر می‌دهد. با این حال ابزار اصلی هر کدام را به خاطر بسپارید: سفید برای ارزش، یک رنگ همسایه برای فام (کمی قرمز یک زرد را به طرف نارنجی می‌برد)، یک خاکستری برای اشباع.

هر فام ارزش طبیعی خودش را هم دارد: ارزشی که در آن از همه تندتر است. تندترین زرد روشن است (ارزش ۸ یا ۹)؛ تندترین بنفش تیره است. نمی‌شود زردی با ارزش ۳ ساخت که زرد بماند: تیره کردنش یک سبز زیتونی یا یک قهوه‌ای می‌دهد. این یکی از دلیل‌هایی است که Tubomix گاهی می‌گوید تیوب‌هایتان نمی‌توانند یک رنگ را دقیقاً بدهند.

ارزش: نردبان تیره تا روشن

نردبان ارزش

سی‌ینای سوخته با سفیدی که مدام بیشتر می‌شود. هر پله ارزش خودش را نشان می‌دهد، از ۱ (مشکی) تا ۱۰ (سفید).

345678

روی یک پله بزنید تا ارزش و دستورش را بخوانید.

هر پلهٔ نردبان تقریباً همان فام را نگه می‌دارد ولی یک پله در ارزش بالا می‌رود. با هر کدام از تیوب‌هایتان یک نردبان این‌طوری نقاشی کنید: بهترین تمرینی است که وجود دارد. ده دقیقه بعد می‌دانید برای یک پله بالا رفتن چقدر سفید لازم است.

چرا ارزش از همه مهم‌تر است

چشم ما جزئیات، شکل و حجم را بیشتر از راه روشنی و تیرگی می‌بیند؛ در رنگ‌ها خیلی کمتر دقیق است. یک عکس سیاه‌وسفید کاملاً خوانا است؛ تصویری با رنگ‌های درست ولی ارزش‌های غلط به‌سختی خوانده می‌شود.

در یک تابلو، رنگی با ارزش درست ولی فامی کمی غلط اغلب به چشم نمی‌آید. رنگی با فام درست ولی زیادی روشن یا زیادی تیره فوراً پیداست: حفره می‌اندازد، یا لک می‌شود.

کدام اشتباه بیشتر به چشم می‌آید؟

دو تلاش برای یک رنگ: یکی ارزش درست دارد، دیگری فام درست. بعد آن‌ها را خاکستری ببینید.

ارزش درست، فام نادرست

ارزش یکسان (۵)، فام کمی جابه‌جا: در تابلو سر جایش می‌ماند، و نور هنوز منطقی است.

فام درست، ارزش نادرست

فام یکسان، ولی ارزش ۷ به جای ۵. در تابلو مثل یک لکه بیرون می‌زند.

خاکستری دیده‌شده

در خاکستری، مثل وقتی چشم‌هایتان را تنگ می‌کنید: تلاش الف در رنگ دلخواه حل می‌شود، تلاش ب فوراً به چشم می‌آید.

چشم‌ها را تنگ کنید تا ارزش‌ها را ببینید

چشم‌هایتان را تنگ کنید و به سوژه نگاه کنید، بعد به بوم‌تان: رنگ‌ها محو می‌شوند و ارزش‌ها می‌مانند. اگر جایی بیرون می‌زند، ارزشش غلط است. در پالت Tubomix، دکمهٔ «ارزش‌ها» به همین دلیل ترکیب‌هایتان را خاکستری نشان می‌دهد.

فام، اسم رنگ

فام همان چیزی است که اول اسمش را می‌برید: زرد، نارنجی، قرمز، بنفش، آبی، سبز. نمی‌گوید رنگ روشن است یا تیره، یا تند است یا کدر.

یک آبی آسمانی  و یک سرمه‌ای  فام یکسانی دارند: بیشتر ارزش است که عوض می‌شود. یک قرمز روشن  و یک زرشکی  هم همین‌طور. بین رنگ گوجه و رنگ آجر، که آن‌ها هم دو قرمزند، بیشتر اشباع است که عوض می‌شود.

فام‌ها روی یک دایره چیده شده‌اند

نقاش‌ها فام‌ها را روی یک دایره می‌چینند: چرخهٔ رنگ. ترتیب رنگین‌کمان را دنبال می‌کند (قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، بنفش)، بعد بنفش به قرمز وصل می‌شود و دایره بسته می‌شود. در این میان ارغوانی‌ها و صورتی‌های مایل به ارغوانی می‌نشینند، مثل سرخابی: در رنگین‌کمان نیستند، ولی دایره را می‌بندند.

• سه رنگ اصلی نقاش، زرد و قرمز و آبی، به فاصلهٔ برابر از هم قرار دارند. طبق سنت، همهٔ رنگ‌های دیگر از آن‌ها ساخته می‌شوند.
• بین دو رنگ اصلی یک رنگ ثانویه است: نارنجی (زرد و قرمز)، بنفش (قرمز و آبی)، سبز (آبی و زرد).
• از زرد تا قرمز، از راه نارنجی، فام‌ها را گرم می‌گویند؛ از سبز تا بنفش، از راه آبی، سرد. سبز مایل به زرد و بنفش، که روی مرزند، بسته به تیوب به یک طرف یا طرف دیگر می‌روند.

در عمل، هیچ سه تیوبی همهٔ رنگ‌ها را نمی‌سازد: درس ۳ توضیح می‌دهد چرا.

چرخهٔ رنگ نقاش، با تیوب‌ها

فام‌ها روی یک دایره، با رنگ‌های واقعی تیوب. روی لبه، رنگ تند؛ به سمت مرکز، همان رنگ، کدرتر و کدرتر، تا خاکستری.

• زرد کادمیوم
• زرد کادمیوم + نارنجی کادمیوم
• نارنجی کادمیوم
• نارنجی کادمیوم + قرمز کادمیوم
• قرمز کادمیوم
• سرخابی کیناکریدون + سفید
• بنفش دی‌اکسازین + سفید
• بنفش دی‌اکسازین + اولترامارین + سفید
• اولترامارین + سفید
• آبی فتالو + سفید
• سبز فتالو + سفید
• زرد کادمیوم + سبز فتالو

رنگ‌های اصلی با خط پررنگ. خط‌چین‌ها مکمل‌ها را به هم وصل می‌کنند. تیوب‌های تیره با همان مقدار سفید ترکیب شده‌اند (۱ قسمت به ۱) تا فامشان دیده شود.

رنگ‌های مکمل روی چرخه روبه‌روی هم‌اند

دو فامی که روی چرخهٔ نقاش روبه‌روی هم‌اند مکمل نام دارند: زرد و بنفش، نارنجی و آبی، قرمز و سبز.

• اگر ترکیب‌شان کنید، همدیگر را کدر می‌کنند، تا حد یک خاکستری یا یک قهوه‌ای. ابزار خوبی است برای آرام کردن رنگی که زیادی تند است (درس ۵ نشان می‌دهد چطور).
• کنار هم، همدیگر را تندتر نشان می‌دهند: یک نارنجی کنار یک آبی زنده‌تر به نظر می‌رسد.

چرخه‌های دیگر رنگ‌های دیگری را روبه‌رو می‌گذارند

شاید چرخه‌ای دیده باشید که در آن زرد روبه‌روی آبی است، نه بنفش. اشتباه نیست: چند چرخه وجود دارد و هر کدام به این بستگی دارد که چه چیزی را ترکیب می‌کنید.

چهار چرخه، چهار شیوهٔ ترکیب

یک نقطه هر رنگ اصلی را نشان می‌دهد؛ یک خط دو مکمل را به هم وصل می‌کند.

• چرخهٔ نقاش، همان که در این درس است: دربارهٔ ترکیب رنگ‌هاست. رنگ‌های اصلی‌اش، زرد و قرمز و آبی، از سنت کارگاه‌ها می‌آیند. تقریباً پیش‌بینی می‌کند که ترکیب چند تیوب چه می‌دهد، ولی تقریبی می‌ماند: هیچ سه تیوبی همه‌چیز را نمی‌سازد، و درس ۳ نشان می‌دهد چطور بهتر کار کنید.
• چرخهٔ نور، همان که صفحه‌های نمایش به کار می‌برند: دربارهٔ ترکیب نورهاست. رنگ‌های اصلی‌اش قرمز و سبز و آبی‌اند: با این سه نور، صفحهٔ نمایش بیشترین رنگی را که می‌تواند نشان می‌دهد. پیش‌بینی می‌کند دو نور با هم چه می‌دهند: قرمز و سبز زرد می‌سازند؛ زرد و آبی، که روبه‌روی هم‌اند، سفید.
• چرخهٔ چاپخانه‌ها: دربارهٔ ترکیب جوهرهای شفاف است که روی کاغذ سفید می‌نشینند. رنگ‌های اصلی‌اش فیروزه‌ای (سایان) ، سرخابی (ماژنتا)  و زردند: هر کدام فقط یکی از سه نور صفحهٔ نمایش را کم می‌کند (فیروزه‌ای قرمز را، سرخابی سبز را، زرد آبی را). پیش‌بینی می‌کند که یک جوهر و رنگ روبه‌رویش، مثل فیروزه‌ای و قرمز، مشکی می‌سازند، یا تقریباً مشکی. امروز خیلی از نقاش‌ها با سه تیوب نزدیک به این جوهرها شروع می‌کنند: آبی فتالو، سرخابی کیناکریدون و زرد هانزا .
• چرخهٔ مانسل: هیچ چیزی را ترکیب نمی‌کند، رنگ‌ها را بر اساس آن‌چه چشم می‌بیند می‌چیند. پنج فام اصلی‌اش، قرمز و زرد و سبز و آبی و ارغوانی ، طوری فاصله دارند که چشم بین هر دو همسایه همان قدر فاصله ببیند. دو فام روبه‌روی هم وقتی چشم آن‌ها را درهم ببیند خاکستری می‌دهند، مثلاً روی فرفره‌ای که تند می‌چرخد: روبه‌روی قرمز یک سبزِ مایل به آبی است . نمودار OKLCh در Tubomix چرخه‌ای از همین نوع است.

چرا این تفاوت‌ها؟ ترکیب نورها نور اضافه می‌کند: روی صفحهٔ نمایش، قرمز و سبز زرد می‌سازند. ترکیب رنگ‌ها نور کم می‌کند: هر رنگدانه سهم خودش را جذب می‌کند (نگاه کنید به درس ۱). دو مکمل وقتی ترکیب شوند همدیگر را خنثی می‌کنند: دو نور سفید می‌دهند، دو رنگ یک خاکستری یا یک قهوه‌ای. ولی این‌که چه چیزی چه چیزی را خنثی می‌کند به این بستگی دارد که چه ترکیب می‌کنید. پس هر چرخه برای نوع ترکیب خودش درست است.

فام، ارزش، اشباع: جای هر رنگ

روی چرخهٔ نقاش که بالاتر آمد، رنگ‌های تند در لبه‌اند، کدرها به طرف مرکز، و خاکستری در وسط. حالا چند چرخه را روی هم بچینید، مثل طبقه‌های یک خانه: تیره‌ها پایین، روشن‌ها بالا. آن‌وقت هر رنگ یک نشانی دارد: جهتش روی چرخه (فام)، طبقه‌اش (ارزش) و فاصله‌اش از مرکز (اشباع). یک سرمه‌ای و یک آبی آسمانی جهت یکسانی دارند، ولی طبقهٔ یکسانی نه. نقاش آمریکایی آلبرت مانسل حدود سال ۱۹۰۵ رنگ‌ها را همین‌طور مرتب کرد (پیوندش پایین صفحه است)؛ او فاصله از مرکز را «کروما» می‌نامد. ارزش‌های او از ۰ تا ۱۰ است: دقیقاً با مقیاس ۱ تا ۱۰ در Tubomix جور درنمی‌آید.

اشباع: رنگ تند یا کدر

اشباع می‌گوید رنگی تند است یا کدر. دو رنگ می‌توانند فام یکسان و ارزش یکسان داشته باشند و باز هم متفاوت به نظر برسند: یکی می‌درخشد، دیگری آرام است.

• گوجه  یک قرمز تند است؛ آجر ، یک قرمز کدر.
• لیمو  یک زرد تند است؛ خردلی  یا اخرایی ، یک زرد کدر.
• آبی آسمانی  تند است؛ یک خاکستریِ مایل به آبیِ مه‌آلود ، به همان روشنی، کدر است.

در تیوب‌ها، قرمز کادمیوم تند است؛ سی‌ینای سوخته یک نارنجیِ مایل به قرمزِ کدر است.

از تند تا کدر، با ارزش یکسان

به هر رنگ کم‌کم خاکستری‌ای اضافه می‌شود که درست به اندازهٔ خودش روشن است. عدد ارزش تکان نمی‌خورد: فقط اشباع پایین می‌آید.

قرمز کادمیوم: از گوجه‌ای تا آجری

44444

آبی آسمانی (اولترامارین + سفید): به سمت یک آبی‌خاکستریِ مه‌آلود

66666

روی یک پله بزنید تا دستورش را بخوانید.

در طبیعت، بیشتر رنگ‌ها نسبتاً کدرند. امتحان کنید: یک لکه قرمز کادمیوم خالص در یک منظره بگذارید، بعد سه متر عقب بروید. بیرون می‌زند، درست مثل یک ارزش غلط.

برای کدر کردن رنگی بدون تیره کردنش، درس ۵ سه ابزار و یک دام را نشان می‌دهد.

مشکی فام را هم تغییر می‌دهد

اخرای زرد و مشکی یک سبز زیتونی می‌سازند →. پس مشکی کاری بیشتر از تیره کردن می‌کند: درس ۵ نشان می‌دهد با رنگ‌ها چه می‌کند، و به‌جایش از چه استفاده کنید.

اخرای زرد + مشکی

مشکی فقط تیره نمی‌کند. با اخرای زرد سبزهای زیتونی می‌دهد، که در منظره خیلی به کار می‌آیند.

اخرای زردسیاه کربن

اخرای زرد + یک ذره سیاه کربن: زیتونی (ارزش 5).

برای تمرین، «پالت زورن» را امتحان کنید: سفید، اخرای زرد، قرمز کادمیوم و سیاه عاج . آندرس زورن، نقاش سوئدی، خیلی از پرتره‌هایش را فقط با همین رنگ‌ها کشید، ولی نه همه‌شان را. قرمز او شنگرف بود؛ امروز قرمز کادمیوم جایش را گرفته است.

یک رنگ پوست روشن را امتحان کنید: ۶ قسمت سفید، ۱ قسمت اخرا، یک ذره قرمز . زیادی نارنجی است؟ یک ذرهٔ خیلی کوچک مشکی، نه بیشتر : پوست یک نارنجیِ خیلی کدر است، با ارزش ۷ یا ۸.

به خاطر بسپارید

• هر رنگ با سه کلمه توصیف می‌شود: ارزش، فام و اشباع.
• اول ارزش را درست کنید: فامی که کمی غلط باشد اغلب به چشم نمی‌آید، ارزش غلط فوراً پیداست.
• چشم‌ها را تنگ کنید: رنگ‌ها محو می‌شوند، ارزش‌ها می‌مانند.
• هر فام ارزش طبیعی خودش را دارد: تندترین زرد روشن است، تندترین بنفش تیره.
• روی چرخهٔ نقاش، مکمل‌ها روبه‌روی هم‌اند: زرد و بنفش، نارنجی و آبی، قرمز و سبز. چرخه‌های نور و چاپ رنگ‌های دیگری را روبه‌رو می‌گذارند.
• در طبیعت بیشتر رنگ‌ها کدرند: رنگی که زیادی تند باشد بیرون می‌زند.

برای مطالعهٔ بیشتر

• Tonal value: بروس مک‌ایووی دربارهٔ ارزش، این‌که چطور قضاوتش کنیم و چطور نقاشی‌اش کنیم (به انگلیسی).
• Munsell colour system: رنگ‌ها مرتب‌شده بر اساس فام، ارزش و کروما، با مقیاس ارزش از ۰ (مشکی) تا ۱۰ (سفید)، در ویکی‌پدیا (به انگلیسی).
• Colour wheel و complementary colours، در ویکی‌پدیا (به انگلیسی).
• Additive colour و subtractive colour: چرا نور و رنگ به یک شکل ترکیب نمی‌شوند، در ویکی‌پدیا (به انگلیسی).
• Zorn Palette: جیمز گرنی دربارهٔ پالت زورن، این‌که چه کارهایی از آن برمی‌آید و چرا زورن همیشه به آن پایبند نماند (به انگلیسی).
• عددهای یک رنگ: Tubomix ارزش ۱ تا ۱۰ را چطور حساب می‌کند.